فناوری تا کجای ذهن ما سرک می‌کشد؟/ هوش مصنوعی و تیلیت کردن مغز

یادش به‌خیر، مادربزرگ همیشه می‌گفت: «حرفت رو توی خودت نگه دار بچه که اگه به زبونت بیاد، دیگه اسمش راز نیست». اما اگر هنوز عمری به دنیا داشت و می‌دید علم و هوش مصنوعی چه کلاه گشادی سر این نصیحت گذاشته‌اند، احتمالاً حرفش را عوض می‌کرد. حالا پژوهشگران با کمک هوش مصنوعی می‌توانند از روی فعالیت مغز، تصاویری تقریبی از آنچه افراد دیده‌اند و حتی بخش‌هایی از محتوای زبانی آن‌ها را بازسازی کنند. البته هنوز خبری از خواندن آزادانه و همگانی افکار نیست، اما اگر روزی ذهن ما هم مثل تلفن همراه و تاریخچه جست‌وجوها به منبعی برای داده‌کاوی تبدیل شود، چه چیزی از حریم خصوصی‌مان باقی می‌ماند؟
«ترور پاگلن» هنرمند و نویسنده، در یادداشتی در نیویورک‌تایمز از تجربه‌ای می‌گوید که او را با این نگرانی روبه‌رو کرد. او حدود یک سال پیش، دو روز و در مجموع سه ساعت را در دستگاه تصویربرداری مغزی fMRI در دانشگاه کرنل گذراند. در این آزمایش، تصاویر مختلفی از خودرو و هواپیما گرفته تا چهره‌های ترسناک ساخته‌شده با هوش مصنوعی به او نشان داده می‌شد تا پژوهشگران واکنش بخش‌های مختلف مغزش را بررسی کنند. نتیجه برای پاگلن جالب بود؛ چون مغز او به تصاویر هواپیماهای کوچک در آسمان واکنش قابل‌توجهی نشان می‌داد؛ موضوعی که با علاقه و فعالیت هنری‌اش در زمینه پهپادها و هواپیماها ارتباط داشت. نکته عجیب این بود که پژوهشگر مسئول آزمایش از این علاقه شخصی خبر نداشت. دستگاه البته افکار او را نخوانده بود، بلکه تغییرات جریان خون مغز را ثبت کرده بود؛ بااین‌حال، همین اتفاق کافی بود تا پاگلن به این فکر کند که فناوری تا چه اندازه می‌تواند به دنیای خصوصی ذهن انسان نزدیک شود. ریشه‌ این فناوری اما به سال ۲۰۱۱ و دانشگاه برکلی بازمی‌گردد، جایی که دانشمندان توانستند با مشاهده فعالیت مغز، نسخه‌هایی تار از فیلم‌های در حال پخش بسازند. اما حالا با ورود هوش مصنوعی، همه چیز دقیق‌تر شده و در آزمایش‌های جدید هم فرد حتی بدون اینکه کلمه‌ای بر زبان بیاورد، به داستانی گوش می‌دهد و هوش مصنوعی با تحلیل سیگنال‌های ناقص مغزی، محتوای داستان را به جملاتی قابل‌فهم تبدیل می‌کند. اگرچه این مدل‌ها هنوز ممکن است دچار خطا شوند و صرفاً محتمل‌ترین برداشت را ارائه دهند، اما ظرفیت‌ آن‌ها حیرت‌انگیز است. این بازار وسوسه‌انگیز، چشم غول‌های فناوری مثل متا، مایکروسافت و اپل را نیز به خود دوخته است. پاگلن هشدار می‌دهد این ابزارها اگر از محیط آزمایشگاه خارج شوند، ممکن است به سلاحی برای تبلیغات هدفمند، نظارت بر کارکنان یا حتی بازجویی‌های امنیتی تبدیل شوند. اگرچه دستگاه‌های امروزی هنوز نمی‌توانند هر فکر یا خاطره‌ای را در هر لحظه استخراج کنند، اما مسئله‌ حفاظت از داده‌های مغزی را نمی‌توان به آینده‌ای دور موکول کرد. فناوری‌های عصبی اگرچه نویدبخش درمان بیماری‌های سخت هستند، اما در کنار این فرصت‌ها، باید روشن شود چه کسی حق دسترسی به اطلاعات ذهنی ما را دارد و مهم‌تر از آن، چه کسی اجازه استفاده از آن‌ها را خواهد داشت؟